اشكالات پاسخ محقّق بجنوردى رحمه الله اشكال اوّل : ممكن است گفته شود قاعده لاحرج از باب امتنان بوده و هدف شارع از نفى حكم حرجى امتنان بر مردم است ، لكن امتنان نمىتواند در ملاك احكام دخالتى داشته باشد ؛ چه آن كه در باب ملاك احكام كه مسأله حسن و قبح مطرح است ، اگر فعلى ملاك لزومى داشته باشد ، بر شارع مقدّس لازم است كه آن را جعل كند و اگر فعلى داراى چنين ملاكى نباشد ، شارع نمىتواند نسبت به آن الزامى براى مردم داشته باشد ؛ و چنان كه در مباحث پيشين نيز يادآور شديم ، مسأله ضرر و نفى آن از دائره ملاكات احكام خارج است ؛ زيرا ، ممكن است فعلى به حسب ظاهر ضررى باشد ، امّا به واسطه ملاكى كه در آن جود دارد ، لازم الاستيفاء گردد . اشكال دوّم سخن مرحوم بجنوردى اين است كه براى لزوم تكليف ، امتنان كفايت نمىكند و فقط اصل مشروعيت عمل حرجى به وسيله امتنان ثابت مىشود ؛ امّا اين‌كه انجام فعل لازم است ، احتياج به دليلى ديگرى غير از امتنان دارد . نتيجه آن كه بيان و پاسخ مرحوم محقّق بجنوردى تمام نبوده و قابل قبول نمىباشد . نظر و پاسخ برگزيده به نظر مىرسد از ميان هفت پاسخ ذكر شده ، بهترين و دقيق‌ترين جواب ، پاسخ مرحوم ميرزاى قمى در « قوانين الاصول » است ؛ لكن با اين تقرير كه منظور از « مَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِى الدّينِ مِنْ حَرَجٍ » عبارت است از : « ما جعل عليكم في الدّين تكليف يعرض عليه عنوان الحرج » ؛ يعنى : روشن است كه در ذات تكاليف ، مقدارى حرج و سختى وجود دارد و قاعده لاحرج اين مقدار را برنمىدارد ؛ از سوى ديگر ، سختى موجود در هر تكليفى متناسب با همان خواهد بود و بر اين اساس ، مقدارى سختى كه در جهاد وجود دارد با مقدار مشقّتى كه در روزه است ، متفاوت مىباشد .